Οι ανατροπές στις εργασιακές σχέσεις στο πλαίσιο της ΕΕ και η ενσωμάτωσή τους στην εργατική νομοθεσία της Ελλάδας


του Καψάλη Απόστολου, επιστημονικού συνεργάτη ΙΝΕ/ΓΣΕΕ

«Οι συμβάσεις ορισμένου χρόνου, μερικής απασχόλησης, περιστασιακής εργασίας και οι συμβάσεις ‘ώρα μηδέν’, μέσω εταιρειών προσωρινής απασχόλησης ή με ανεξάρτητους εργαζόμενους κλπ έχουν καταστεί καθιερωμένο χαρακτηριστικό των ευρωπαϊκών αγορών εργασίας».

«Υπερβολικά προστατευτικοί όροι και προϋποθέσεις μπορούν να αποτρέψουν τους εργοδότες από την πρόσληψη προσωπικού στην διάρκεια περιόδων οικονομικής ανάκαμψης».

Στην Πράσινη Βίβλο για τον εκσυγχρονισμό της εργατικής νομοθεσίας προκειμένου να ανταποκριθεί στις προκλήσεις του 21ου αιώνα, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή προφήτευσε -ή μάλλον προειδοποιούσε δημόσια- ήδη από τον Νοέμβριο του 2006, ότι μια ενδεχόμενη οικονομική ύφεση θα σημάνει την απαρχή μιας νέας ιστορικής περιόδου σε σχέση με τα εργασιακά και τα κοινωνικά δικαιώματα στον ευρωπαϊκό χώρο.

 Σε μια τέτοια συγκυρία και εν όψει της προσπάθειας του καπιταλισμού για έξοδο από την κρίση, ο εφιάλτης της ανεργίας και της μιζέριας θα αποτελέσει τον βασικό μοχλό πίεσης για ένα «σύγχρονο και ευέλικτο εργασιακό πρότυπο».

Σήμερα, το περιβόητο αξίωμα της flexicurity ή της ευελασφάλειας στα ελληνικά, δεν είναι τίποτε άλλο παρά το άρμα για την αποκαθήλωση κάθε προπύργιου εργατικών κατακτήσεων και μάλιστα με αναίμακτο τρόπο. Και αυτό γιατί, μολονότι η Πράσινη Βίβλος δεν έγινε ποτέ Λευκή, ώστε να αποτελέσει την βάση για μια δεσμευτική για τα κράτη-μέλη νομοθέτηση σε κοινοτικό επίπεδο, παράγει εντούτοις ολέθριες κοινωνικές συνέπειες εδώ και δέκα χρόνια, μέσα από εθνικές πρωτοβουλίες που στην μεγάλη τους πλειοψηφία τυγχάνουν της συνομολόγησης, της έγκρισης ή έστω της αποδοχής μεγάλου τμήματος των συνδικάτων των εργαζομένων.

Συνεπώς, αυτό που πρέπει να απασχολήσει και το εργατικό κίνημα στην Ελλάδα δεν είναι τόσο η τυπική ενσωμάτωση στην εθνική έννομη τάξη κανόνων δικαίου κοινοτικής προέλευσης (κυρίως οδηγιών[1]), αλλά η καθολική επικράτηση του πνεύματος της flexicurity στο πεδίο των μεταρρυθμίσεων της εργατικής νομοθεσίες σε πάρα πολλές ευρωπαϊκές χώρες.

Ι. Η εφαρμογή της flexicurity στις εργασιακές σχέσεις στην ΕΕ-27

Βασική φιλοσοφία του αξιώματος της flexicurity είναι η κατάργηση συγκεκριμένων παραδοσιακών κανόνων της εργατικής νομοθεσίας με αντιστάθμισμα κάποιες παροχές ή ανταλλάγματα προς τον αδύναμο πόλο της εργασιακής σχέσης στην κατεύθυνση της αύξησης της ασφάλειας (δικαίου) έναντι της προώθησης ευέλικτων μορφών απασχόλησης.

Πριν την περίοδο της κρίσης, αλλά ακόμη και σήμερα σε χώρες κυρίως του βορρά και του κέντρου της ΕΕ (αλλά όχι μόνον!), πολλές νομοθετικές πρωτοβουλίες των κυβερνήσεων είτε, υιοθετούν προτάσεις που πηγάζουν από διαδικασίες τριμερούς ή διμερούς διαβούλευσης, είτε, τίθενται προς έγκριση στους κοινωνικούς συνομιλητές πριν την επίσημη ψήφισή τους[2].

Στην Γαλλία (το εργατικό κίνημα της οποίας συχνά πυκνά επικαλούμαστε προς επίρρωση του ισχυρισμού μας ότι «κάτι κινείται στην εργατική τάξη της Ευρώπης») όλες οι πλευρές πανηγυρίζουν ότι έχουν καταφέρει αφενός, να μετριάσουν τις κοινωνικές συνέπειες της κρίσης και αφετέρου, να εφαρμόζουν με επιτυχία στην αγορά εργασίας ένα εθνικό πλάνο γνωστό με τον κωδικό «ευελασφάλεια αλά γαλλικά[3]».

Στα πλαίσια μιας ευρύτερης και ιδιόμορφης κοινωνικής συναίνεσης τα τελευταία χρόνια έχουν ενδεικτικά συμφωνηθεί, συνήθως με την διαφωνία της CGT ή της FO, μέτρα όπως:

  • Η θέσπιση εντός τρίτου τρόπου (συναινετικής) καταγγελίας της σύμβασης εργασίας, πλάι στις κλασσικές της απόλυσης και της παραίτησης, με ορισμένα ανταλλάγματα για τον αποχωρούντα εργαζόμενο,
  • Η σύναψη σε εθνικό επίπεδο συλλογικής συμφωνίας από κοινού διαχείρισης της απασχόλησης λόγω των επιπτώσεων της οικονομικής κρίσης και στα πλαίσια αυτής οι προχωρημένες διαπραγματεύσεις για επέκταση της σχέσης μερικής απασχόλησης προς αποφυγή απολύσεων,
  • Η σύναψη σύμβασης στον κλάδο του μετάλλου (με τέσσερις εργατικές συνομοσπονδίες) με αντικείμενο την δια-επιχειρησιακή κινητικότητα των εργαζομένων με ταυτόχρονη και υπό όρους δυνατότητα επιστροφής στον παλιό εργοδότη,
  • Η ταχεία πρόοδος των διαπραγματεύσεων για την μεταρρύθμιση της διαδικασίας κοινωνικού διαλόγου στον δημόσιο τομέα και για την εισαγωγή καινοτόμων κανόνων δικαίου με στόχο την ευθυγράμμιση με τους κανονισμούς που διέπουν τον ιδιωτικό τομέα.

Προς αποφυγή βεβιασμένων συμπερασμάτων, υπενθυμίζεται ότι στην ίδια χώρα, ιδίως με αφορμή την πρόσφατη μεταρρύθμιση του συστήματος κοινωνικής ασφάλειας, οι μαζικές απεργιακές κινητοποιήσεις ήταν αξιοθαύμαστες, ενώ το ίδιο συνέβη και με τις πρακτικές ομηρίας εργοδοτών (bossnapping) για την επίτευξη συλλογικής συμφωνίας στην επιχείρηση ως αυθόρμητες, όμως, από τα κάτω πρακτικές, με τα συνδικάτα όχι πάντοτε συμμάχους των «απαγωγέων».

Συνολικά, σε όλες σχεδόν τις χώρες-μέλη της ΕΕ υπάρχουν συμφωνίες διαλόγου και διαβούλευσης για την προώθηση μέτρων που με τον ένα ή τον άλλο τρόπο, σε συνθήκες κοινωνικής ειρήνης ή συγκρούσεων, εντάσσονται στην φιλοσοφία της ευελιξίας με ασφάλεια, ακόμη και στο σημερινό περιβάλλον ύφεσης και κρίσης.

Στην Βουλγαρία το Εθνικό Συμβούλιο για την τριμερή συνεργασία έρχεται σε συμφωνία για ένα νέο πακέτο ενάντια στην κρίση που περιλαμβάνει αύξηση του κατώτατου μισθού, μείωση τιμών στις υπηρεσίες που παρέχονται από τις ΔΕΚΟ και αύξηση του επιδόματος ανεργίας στο 60% του μισθού πριν την απόλυση με ταυτόχρονη κατάργηση του ισχύοντος ανωτάτου ορίου (120 ευρώ).

Στην Νορβηγία σε διακλαδικό επίπεδο συμφωνούνται μέτρα αντιμετώπισης των επιδράσεων της κρίσης στην εργασία, ενώ ανάλογες πρακτικές καταγράφονται κατά το 2010 στην Ισπανία, την Λιθουανία και την Τσεχία (στήριξη του κλάδου της αυτοκινητοβιομηχανίας).

Στην Αυστρία, με κοινωνική συμφωνία καθιερώνεται η εκ περιτροπής εργασία για 18 μήνες ως αντιστάθμισμα για την αποφυγή απολύσεων. Στην Λιθουανία τα συνδικάτα συμφωνούν σε μείωση της απασχόλησης των δημοσίων υπαλλήλων κατά 10% με στόχο τον περιορισμό των ελλειμμάτων.

Βέβαια, δεν θα πρέπει να δημιουργηθεί η εντύπωση ότι το ευρωπαϊκό συνδικαλιστικό κίνημα βρίσκεται σε άτακτη υποχώρηση. Πρώτον, γιατί πολλές από αυτές τις συλλογικές διευθετήσεις είναι συχνά αποτέλεσμα βίαιων εργατικών εξεγέρσεων που περιλαμβάνουν από καταλήψεις εργοστασίων μέχρι απεργίες πείνας των εργαζομένων και δεύτερον, επειδή παράλληλα διατηρείται αμείωτη η τάση των εργοδοτών να ξαναγράψουν μόνοι τους το εργατικό δίκαιο από την αρχή, κάθε φορά που η κοινωνική συναίνεση δεν περπατά.

Στην Ισπανία για παράδειγμα, η οποία βρίσκεται με το ένα πόδι στον τάφο του διεθνούς μηχανισμού στήριξης, το κλίμα έχει πλήρως αντιστραφεί, όπως ακριβώς συμβαίνει από πέρυσι και στην Ιρλανδία. Οι μέθοδοι των τριμερών συμφωνιών που το 2005 έφτασαν μέχρι την μαζική «νομιμοποίηση» όλων των ανεπίσημων μεταναστών στην Ισπανία αποτελούν γλυκιά ανάμνηση και η απορρύθμιση της εργατικής νομοθεσίας γίνεται με μονομερείς αποφάσεις των τροϊκανών κυβερνητικών υπαλλήλων.

Στην Δανία, στο καμάρι των απολογητών του νέο-φιλελευθερισμού και της flexicurity, η κατάσταση στην αγορά εργασίας επιδεινώνεται σημαντικά κατά το 2010 με αποτέλεσμα ο δείκτης των απεργιών να είναι ο υψηλότερος της δεκαετίας. Τέλος, στην Φιλανδία, όπου η κατάσταση είναι αρκετά όμοια με την Δανία, ο ετήσιος μέσος όρος ημερών εργασίας που «χάθηκαν» λόγω απεργίας ανά 1.000 εργαζόμενους το διάστημα 2005-2009 ήταν 72,9 ημέρες με μέσο όρο 43,6 ημέρες στην ΕΕ-15. Αποτέλεσμα τούτου ήταν η πρόταση της κυβέρνησης για διάλογο με τα συνδικάτα με αντικείμενο την μεταρρύθμιση του δικαίου της απεργίας!

ΙΙ. Η εξαιρετική περίπτωση του ελληνικού πειραματόζωου

Η περίπτωση της Ελλάδας είναι πολύ χαρακτηριστική, αλλά και εξαιρετική από διπλή άποψη.

Είναι εξαιρετική υπό την έννοια της απόλυτης σχεδόν απόκλισης από οποιοδήποτε μοντέλο εργασιακών σχέσεων έχει διαμορφωθεί αυτήν την στιγμή στην Ευρώπη, λιγότερο ή περισσότερο συναινετικού ή συγκρουσιακού χαρακτήρα, σύμφωνα με τις παραδοσιακές ταξινομήσεις της θεωρίας[4].

Είναι επίσης εξαιρετική υπό την έννοια του αξιοζήλευτου για τα αφεντικά τρόπου και βαθμού εφαρμογής ενός ονειρεμένου υπερ-ευέλικτου και υπερ-νεοφιλελεύθερου εργασιακού προτύπου.

Ο θαυμαστός (σε ταχύτητα και βάθος) κόσμος της πλήρους απορρύθμισης της ελληνικής εργατικής και κοινωνικής νομοθεσίας είναι υποδειγματικός στο παράδειγμα του ελληνικού πειραματόζωου, εφόσον πιλοτικά θα μπορούσε στο άμεσο μέλλον να εγγυηθεί την ανοικοδόμηση από ένα αδίστακτο κεφάλαιο ολόκληρης της ερειπωμένης κοινωνικά Ευρώπης με όρους απασχόλησης χωρών του τρίτου κόσμου.

Μπορεί να μην μας τιμά ιδιαίτερα, αλλά ακόμη και σε σύγκριση με χώρες που επίσης τελούν υπό τον ζυγό του ΔΝΤ και της ΕΚΤ, η έκταση της κατάργησης βασικών εργατικών κανόνων είναι στην Ελλάδα θλιβερά μοναδική. Ειδικότερα, η σημερινή αντεργατική λαίλαπα στην χώρα μας συγκεντρώνει σωρευτικά τα εξής δύο βασικά χαρακτηριστικά:

Πρώτον, η ανθρωποφάγα επέλαση του κεφαλαίου κατατροπώνει ραγδαία το εργατικό κίνημα, που αφενός βρίσκεται σε άτακτη υποχώρηση και ωθεί εκατοντάδες χιλιάδες εργαζόμενους και ανέργους στα πρόθυρα μαζικής μετανάστευσης στο εξωτερικό, χωρίς εκείνο, αφετέρου, να μπορεί να επιδείξει μια, έστω, συμβολικού επιπέδου νίκη εδώ και δύο ακριβώς χρόνια ή να πανηγυρίζει για ένα αντιστάθμισμα θετικής εργατικής διάταξης νόμου. Ακόμη και στην Ρουμανία αυξήθηκε ο κατώτατος μισθός, ή καλύτερα στην Πολωνία συμφωνείται η αυτόματη προσαρμογή του κατώτατου μισθού στο 50% του εθνικού μέσου.

Είναι, βέβαια, σωστός ο αντίλογος ότι η κοινωνική προστασία σε χώρες, όπως η Πολωνία ή η Ρουμανία, έχουν φτάσει στον πάτο και ότι αυτό επιτρέπει στις οικονομικές ελίτ να προχωρούν οικειοθελώς σε δήθεν ευεργετικές ρυθμίσεις. Είναι όμως, επίσης, σωστό ότι οι χώρες αυτές υπολείπονται –θεωρητικά τουλάχιστον- σε σχέση με την Ελλάδα στο επίπεδο και στην παράδοση εργατικών-συνδικαλιστικών κινητοποιήσεων και μορφών αντίστασης.

Δεν είναι τυχαίο ότι στην Ελλάδα δεν χρησιμοποιείται καν ο όρος ευελασφάλεια, ούτε από την Κυβέρνηση, αλλά ούτε από τα παπαγαλάκια τους στα καθεστωτικά ΜΜΕ, εφόσον πράγματι η ευελιξία είναι πλήρης, καθολική και ενιαία για τους δύο τομείς (δημόσιο και ιδιωτικό) δίχως ένα ψήγμα αντιστάθμισης στο σκέλος της ασφαλείας έστω σε ό,τι αφορά τις δήθεν «ενεργητικές πολιτικές απασχόλησης»[5]. Ό,τι νοσηρό έχει φαντασιωθεί το ευρωπαϊκό και εθνικό κεφάλαιο τα τελευταία 30 χρόνια το γεύεται σήμερα όταν ασελγεί  στο σώμα μιας κοινωνίας που προσποιείται ότι δεν το απολαμβάνει.

Δεύτερον, το ιστορικό κοντέρ της προστασίας που παραδοσιακά απορρέει από το εργατικό δίκαιο μηδενίζεται ερήμην της εργατικής πλευράς. Η κυβέρνηση όχι μόνον δεν επιδιώκει την κοινωνική διαβούλευση (ούτε καν θεσμική ενημέρωση), όχι μόνο παραγνωρίζει παντελώς τον ρόλο των συλλογικών διαπραγματεύσεων, αλλά επιπλέον επιδιώκει να τις καταργήσει τελειώνοντας έτσι ουσιαστικά (και προσεχώς και τυπικά) με τα συνδικάτα των εργαζομένων.

Δύο εξαιρέσεις επιβεβαιώνουν τον κανόνα: α) η σύναψη της τελευταίας ΕΓΣΣΕ με την αυξημένη, όμως, τυπική ισχύ που δόθηκε σε αυτήν (Ν. 3871/2010) ώστε πρακτικά να μην μπορεί κανείς να επιτυγχάνει μισθολογικές αυξήσεις έστω στα όρια του πληθωρισμού και β) το φιάσκο του δήθεν κοινωνικού διαλόγου για την μεταρρύθμιση της εργατικής νομοθεσίας που ξεκίνησε τον Νοέμβριο του 2009 και μετά από εννέα μήνες διαβούλευσης κατέληξε στην απόρριψη του… 99% των προτάσεων των εμπειρογνωμόνων της ΓΣΕΕ (Ν. 3846/2010).

Εν αναμονή της …αναμενόμενης -με τα σημερινά δεδομένα στο ελληνικό συνδικαλιστικό κίνημα- υπερψήφισης του νέου πολυνομοσχεδίου, πρέπει να τονιστεί ότι στις αρχές του 2010 η νέα νομοθεσία στην Σλοβακία επιβάλλει την επέκταση των κλαδικών συλλογικών συμβάσεων χωρίς την συναίνεση της εργοδοτικής πλευράς, ενώ και στην Κύπρο η κυβέρνηση εισηγείται νέο ενισχυμένο πλαίσιο συλλογικών διαπραγματεύσεων με ταυτόχρονη αυξημένη προστασία των συνδικαλιστικών στελεχών κατά την πρόσβασή τους στους χώρους δουλειάς.

IΙΙ. Αντί επιλόγου: Η ανάγκη για ένα νέο συνδικαλιστικό κίνημα στην Ελλάδα

Με βάση όλα όσα προηγήθηκαν προκύπτει ότι το καθεστώς ξηλώνει και τα έσχατα απομεινάρια του συλλογικού εργατικού δικαίου και δεν επιθυμεί να αναγνωρίσει στο ελάχιστο τον θεσμικό ρόλο των συνδικάτων των εργαζομένων. Με τον τρόπο αυτό, όμως, στην πραγματικότητα απελευθερώνονται ριζοσπαστικές δυνάμεις στις τάξεις του εργατικού κινήματος και πολλαπλασιάζονται μεταξύ των εργαζομένων τα ευήκοα ώτα στις ιδέες τις εργατικής αντεπίθεσης.

Ποτέ άλλοτε στην μεταπολίτευση οι συνθήκες δεν ήταν περισσότερο ευνοϊκές για την ανάπτυξη ενός αυθεντικά συγκρουσιακού συνδικαλισμού, εκ των πραγμάτων «αδιαμεσολάβητου» και «αυτό-οργανωμένου». Κατά συνέπεια, υπό τις παρούσες συνθήκες, επιβάλλεται να επανεξεταστεί άμεσα ακόμη και το ενδεχόμενο της άρσης νομιμοποίησης των θεσμών ψευδό«κοινωνικού διαλόγου» της αστικής δημοκρατίας, δηλαδή της απόσυρσης των συνδικαλιστικών εκπροσώπων από δεκάδες αμειβόμενες ή μη επιτροπές, η συμμετοχή στις οποίες θέτει, άλλωστε, τις προϋποθέσεις για την γραφειοκρατικοποίηση τους.

Είναι επιτακτική η ανάγκη για ένα νέο συνδικαλιστικό κίνημα. Οι δογματισμοί περιττεύουν: εάν θα πρόκειται για μια νέα ριζοσπαστική συνομοσπονδία στα πρότυπα του ΠΑΜΕ ή για ένα ενιαίο ριζοσπαστικό συνδικαλιστικό ρεύμα στο εσωτερικό του συνδικαλιστικού κινήματος με στόχο την δια των επιτυχιών και των ταξικών νικών ανακατάληψη του, αποτελούν ζητήματα που από την μια, κατακτώνται στην δράση, παράλληλα με την συμπόρευση και την συ-στράτευση σε ενιαία εργατικά μέτωπα και από την άλλη, πηγάζουν από αυθεντικές διαδικασίες και δομές εργατικής αλληλεγγύης και συντροφικότητας.


[1] Ελάχιστες στον αριθμό και συνήθως εισάγουν ελάσσονος προστατευτικές ρυθμίσεις στα όρια του αυτονόητου ή του επουσιώδους (γονικές άδειες, προστασία μητρότητας, υπεργολαβίες σε διασυνοριακό επίπεδο). Βλ. σχετικά 3η ετήσια έκθεση ΙΝΕ/ΓΣΕΕ-ΑΔΕΔΥ (2011), Οι εργασιακές σχέσεις στην Ευρώπη και στην Ελλάδα. Ετήσια Έκθεση-2010.

[2] Βλ. επίσης την 13η ετήσια έκθεση ΙΝΕ/ΓΣΕΕ-ΑΔΕΔΥ (2011), Η Ελληνική Οικονομία και η Απασχόληση.

[3] Βλ. Σχετικά «Une flexicurité à la française?», Alternatives économiques, no 265, Octobre 2008.

[4] Κουζής Γιάννης (2008), Βασικά χαρακτηριστικά του ελληνικού εργατικού κινήματος, Αποκλίσεις και συγκλίσεις με τον ευρωπαϊκό χώρο, εκδ. Gutenberg.

[5] Βλ. Σχετικά, Καψάλης Απόστολος, Μεσοπρόθεσμα Κυβερνητικά Οράματα (ΜΚΟ) για το μέλλον της εργασίας, εφημ. Εποχή, 18 Σεπτεμβρίου 2011.

*εισήγηση στη ημερίδα της Πρωτοβουλίας κατά του ευρω και της ΕΕ στο Πάντειο, 08.10.2011

Advertisements

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Αρέσει σε %d bloggers: